Eerste hoofdstation
Wie over de Werkmanbrug, langs het Gronings Museum, naar het hoofdstation loopt, ziet een gebied dat over een paar jaar compleet veranderd zal zijn. Het linker gedeelte, het oude busstation, is zijn functie al kwijt: de nieuwe bushalte is halverwege 2026 verplaatst naar perron A van het treinstation, en ligt nu aan de zuidkant daarvan. De fietsenstalling met het golvende dak voor het station verdwijnt als de nieuwe fietstunnel onder de sporen door klaar is en de ingang van de nieuwe stalling komt ook aan de zuidkant. Dan komt het grote gebied voor het station vrij. De gemeente Groningen heeft hier ambitieuze plannen voor. Het hoofdstation wordt bevrijd van de vreemde drempel die de fietsenstalling nu is.
Leeuwarden-Groningen is de eerste spoorlijn van de stad en wordt in 1866 geopend. Het stationsgebouw was een noodgebouw want het station is net buiten de vestingwal. Er geldt een bouwverbod omdat het gebied in het schootveld ligt van de verdediging. Maar de stadswallen kunnen na 1874 gesloopt worden. In april 1896 wordt het huidige, derde, station geopend en krijgt de stad een imposante entree. De gevelsteen boven de entree vermeldt vreemd genoeg ‘anno 1895’.
Het ontwerp van het station is van de Amsterdamse architect Isaac Gosschalk (1838-1907). Er ontstaat een zeer rijk versierd gebouw. Glas-in-lood ramen, tegeltableaus, beelden, lagen natuursteen tussen de bakstenen, krulornamenten (van papier-maché!), pilaren, koepels ….alles is uit de kast getrokken om er mooi en, vooral ook, indrukwekkend uit te zien. De hal oogt als een kathedraal.
Maar door het verdwijnen van de kaartverkoop, de wachtkamers, de bagageopslag, het wisselkantoor, de boekenkiosk heeft het centrale deel van het station geen functie meer.
Peerd van Ome Loeks is dood, Loeks is dood, Loeks is dood,
Peerd van Ome Loeks is dood, hartstikke dood.
Guster nog goud gezond, sluig e mit steert in t rond
Peerd van Ome Loeks is dood, hartstikke dood.
Peerd van Ome Loeks is dood, Loeks is dood, Loeks is dood,
Peerd van Ome Loeks is dood, hartstikke dood.
Haar k hom moar vreten geven, din was t wel in leven bleven.
Peerd van Ome Loeks is dood, hartstikke dood.
Het stationsgebied wordt opnieuw ingericht maar één onderdeel blijft en dat is het witte, betonnen, beeld rechts op de fietsenkelder: Het Peerd van Ome Loeks. Het is gemaakt door de Amsterdamse kunstenaar Jan de Baat (1921–2010)en in 1959 geplaatst voor het hoofdstation. De NS geeft hiervoor toestemming mits de kont van het paard niet naar de entree van het station is gekeerd. Het verhaal van ome Loeks (Lukas) en zijn paard is veel ouder dan het beeld, waarschijnlijk van rond 1900, en is op melodie gezet.
Er zijn de nodige speculaties over wie Ome Loeks is geweest en hoe het paard heet en waardoor het dood is gegaan, maar er is geen bewijs voor de ene noch de andere verklaring. Gelukkig maar, want zonder context is de herinnering aan het paard van Ome Loeks legendarisch geworden. Iedere Groninger kent het lied, misschien is het bekender dan het Groninger volkslied. Wellicht omdat het zo vrolijke is. En nuchter en onsentimenteel. Iets dat de Groningers goed past.
Er vindt geen officiële onthulling plaats van het beeld. Volgens de stadshistoricus Beno Hofman omdat B&W het beeld niet mooi genoeg vindt. En het gaat tenslotte maar over een dood paard. Dat is wat het beeld uniek maakt. Waar in Nederland is een standbeeld voor een dood dier?
Wie de stad binnenkomt of uitgaat ziet naast het hoofdstation op de hoek bij het Emmaviaduct en het Verbindingskanaal een groot, grijs gebouw zonder veel opmerkelijke details: dit is de oude KPN borg, die in 1990 is opgeleverd en waar de hoofddirectie van de Koninklijke PTT Nederland (KPN) wordt gevestigd. Voor zo lang he duurt.
In 1974 besluit het kabinet den Uyl dat het spreiden van kennis, macht en inkomen o.a. bereikt kan worden door verschillende rijksdiensten te verdelen over het land. Er worden meerdere afdelingen van de PTT naar Groningen gebracht. Men wilde aldus 3.400 banen creëren voor de stad en ommelanden. Het zijn er uiteindelijk 2.200 geworden. Veel werknemers van de PTT, het hoofdkantoor is in Den Haag, nemen de slogan ‘Er gaat niets boven Groningen’, letterlijk en weigeren te verhuizen. Ze reizen per auto of vliegtuig heen en weer. Nadat de PTT, geleidelijk vanaf 1989, een zelfstandig bedrijf wordt, verdwijnt het bedrijf, al in de jaren negentig , sluipenderwijs uit de stad. De maakbaarheidsgedachte van het kabinet den Uyl botst met de ambities van de inmiddels beursgenoteerde KPN.
Architect van Gool (1922 – 2015) liet zich bij het ontwerp inspireren door de vorm van een opengeslagen telefoonboek. Je ziet het als je het weet.
Ieder lang afstandspad heeft stukken die niet erg interessant zijn. Dat geldt ook voor het Pieterpad dat over het Emmaviaduct langs het Hoornsediep van Groningen naar Haren gaat. Het is een wandeling van ongeveer zeven kilometer. Het stadsgedeelte passeert de wijken Gruno Buurt (jaren twintig vorige eeuw), Wijert (jaren zestig, zeventig) en Hoornse Meer (jaren negentig). Dan slingert het langs het Paterswoldse meer om bij de Meerweg over de brug te gaan naar de oostkant van het kanaal. De drukke A28 blijft hoorbaar en zichtbaar meewandelen.
Hoornsediep bij hoogwater
Het Hoornsediep is een 15e-eeuwse kanalisering van de Drentse Aa. Het verlengde van het diep is het Willemskanaal dat in 1866 opengaat. Het Paterswoldse meer is door veenuitgraving ontstaan en vanaf 1900 een populair recreatiegebied.
Een alternatieve route is om via de Hereweg naar Haren te gaan. De Hereweg loopt parallel aan het Hoornsediep. En begint een paar honderd meter oostelijk van het station. Je passeert dan o.a. het Sterrebos waar de zuidelijke ringweg sinds september 2024 onder het park doorgaat waardoor het park weer een geheel is geworden. Aan de Hereweg in het Sterrebos staat het indrukwekkende oorlogsmonumenten, de handen, van Edu Waskowski (1934 – 1975).
Naast het park rijst de 19e-eeuwse, 1883, Mesdaggevangenis op. Je loopt direct daarna over het Helperdiepje. Onopvallend maar wel onderdeel van de Helperlinie die in de 19e eeuw wordt gebouwd en gegraven om de stad te beschermen tegen een nieuwe aanval vanuit het zuiden zoals Berend van Galen (‘Bommen Berend’) dat in 1672, namens de bisschop van Münster, probeerde. Op de kruising van de Hereweg met de van Iddekingeweg staat een gaaf gebleven en gekoesterde straatklok uit 1923. Een paar honderd meter verderop is het Oude Rooms Katholieke Ziekenhuis, oude RKZ, dat een, in 1984, gelegaliseerd kraakpand is en naast huisvesting (voor ± 250 personen) een dag- en eetcafé, bioscoop, theater, weggeefwinkel heeft. De wandelaar loopt daarna langzaam de stad uit en komt in het rijke zuidelijke stadsdeel waar monumentale panden langs de weg staan. In het begin van Haren gaat de Hereweg langs de achterkant van de Hortus Botanicus waarvan de ingang aan de Kerklaan ligt.
Bronnen
www.ibecomingdutch.com/groningen/station-groningen/
nl.wikipedia.org/wiki/Peerd_van_Ome_Loeks
www.levenderfgoedgroningen.nl/alle-verhalen/het-peerd-van-ome-loeks
www.kunstpuntgroningen.nl/kunst-op-straat/het-peerd-van-ome-loeks-2/
https://een-postgeschiedenis.jouwweb.nl/op-pad-door-nederland/groningen/groningen-een-ptt-stad